Nội dung chính
Trong kỷ nguyên số, AI có thể làm mọi thứ nhanh hơn, nhưng không thể thay thế giá trị con người như thấu cảm, đạo đức và sáng tạo vô hạn.
Thế hệ trẻ và nỗi lo trước sự bùng nổ của AI
Những năm gần đây, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đã thâm nhập sâu vào mọi khía cạnh của đời sống – từ học tập, làm việc tới giao tiếp xã hội. Tuy nhiên, tốc độ phát triển chóng mặt lại tạo ra một nghịch lý: càng có nhiều công cụ thông minh, thì lo lắng của các bạn trẻ càng tăng.
Trong các buổi tư vấn hướng nghiệp tại Đồng Nai, TP.HCM và Đắk Lắk, học sinh lớp 11‑12 thường đặt câu hỏi: “Khi ra trường, nghề này còn tồn tại không?” hoặc “AI viết nhanh hơn, vẽ nhanh hơn, làm báo cáo nhanh hơn, chúng mình còn cơ hội gì?”.
The World Economic Forum (WEF) dự báo vào năm 2025, 44% kỹ năng nghề nghiệp hiện nay sẽ thay đổi trong vòng 5 năm tới. Nhiều công việc có thể biến mất, đồng thời những nghề mới sẽ xuất hiện.
Theo khảo sát do Trường Đại học Bình Dương thực hiện với 300 học sinh lớp 12 (niên khóa 2024‑2025):
- 72% lo sợ chọn sai ngành vì “công nghệ thay đổi quá nhanh”.
- 64% cho rằng AI làm tăng mức độ cạnh tranh việc làm.
- 57% lo ngại không đủ khác biệt để tồn tại trong môi trường mới.
Con số này gần tương đồng với khảo sát Nielsen Việt Nam 2024, trong đó gần 70% người trẻ cảm thấy áp lực vì sợ tụt hậu so với bạn bè cùng trang lứa.
Nỗi lo của sinh viên đại học
Ở bậc đại học, mức độ lo lắng còn sâu sắc hơn. Một khảo sát năm 2025 tại một trường đại học TP.HCM cho thấy:
- 40% sinh viên lo không tìm được việc làm đúng ngành.
- 35% sợ công việc sẽ bị robot thay thế một phần hoặc hoàn toàn.
- 25% cảm thấy “không đủ giỏi” khi so sánh với những hình mẫu thành công trên mạng xã hội.
Nhiều sinh viên thừa nhận đã dùng AI để hỗ trợ viết bài, phân tích dữ liệu. Khi chứng kiến AI làm việc nhanh và hiệu quả, họ bắt đầu tự hỏi giá trị của chính mình – một “báo động mềm” cho thấy thiếu hụt các năng lực cốt lõi như bản lĩnh thích ứng và khả năng định vị bản thân.
Năng lực nào AI không thể thay thế?
Chuyên gia đồng ý rằng AI mạnh về tốc độ và xử lý dữ liệu, nhưng lại yếu ở những khía cạnh mang tính con người:
- Thấu cảm và đạo đức: khả năng hiểu và đồng cảm với cảm xúc người khác.
- Tư duy sáng tạo độc đáo: ý tưởng mới không dựa trên dữ liệu lịch sử.
- Trực giác và bản lĩnh: quyết định trong tình huống không chắc chắn.
Tại tọa đàm “Tương lai việc làm Việt Nam 2030”, lãnh đạo một doanh nghiệp công nghệ nhấn mạnh: “Chúng tôi không lo thiếu người biết sử dụng AI, mà lo thiếu những người có tư duy và nhân cách để sử dụng AI một cách đúng đắn”.
Vai trò mới của giảng viên trong thời đại AI
Giáo viên không còn chỉ là “bộ nhớ biết nói”. Khi sinh viên có thể tra cứu câu trả lời từ AI bất cứ lúc nào, họ cần những giá trị mà máy móc không thể cung cấp:
- Khơi dậy tư duy phản biện và khả năng đặt câu hỏi đúng.
- Giữ “kỷ luật trí tuệ” – rèn luyện kiên nhẫn, phân tích bằng chứng và tôn trọng quy trình suy nghĩ.
- Tạo môi trường học tập thực tiễn: dự án thực tế, hợp tác doanh nghiệp, tình huống nghề nghiệp.
Giảng viên cần chuyển từ mô hình “truyền đạt” sang “khơi mở”. Các hoạt động nhóm, thảo luận, phản biện và dự án thực tiễn nên trở thành nội dung thường xuyên, giúp sinh viên phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo.
Đổi mới giáo dục đại học để đáp ứng kỷ nguyên AI
Để không bị bỏ lại phía sau, các trường đại học cần:
- Nhận định AI là công cụ hỗ trợ, không phải “người học thay”.
- Hướng dẫn sinh viên sử dụng AI đúng mục đích, đồng thời yêu cầu phân tích, phản biện sâu để bảo vệ tư duy độc lập.
- Xây dựng môi trường học tập giàu cảm hứng: khuyến khích thử nghiệm, chấp nhận sai lầm, coi trọng nỗ lực cá nhân.
- Kết nối doanh nghiệp ngay từ năm học đầu tiên để sinh viên thấy được ý nghĩa thực tiễn của kiến thức.
AI sẽ tiếp tục thay đổi cách chúng ta làm việc, nhưng không thể thay thế vai trò của người thầy, cũng như nhân cách và trí tưởng tượng của con người. Khi thông tin trở nên đa chiều và dễ gây nhiễu loạn, giảng viên đại học chính là điểm tựa tinh thần, người khơi dậy sự tự tin và bảo vệ những giá trị nhân văn cốt lõi của thế hệ trẻ.
Hà An
