Nội dung chính
AI và mạng xã hội đang mở ra kỷ nguyên tri thức toàn cầu, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ tạo ra “ảo giác hiểu biết” khi bất kỳ ai cũng có thể trình bày như một chuyên gia.
AI và mạng xã hội: Cơ hội lan tỏa tri thức
Trong thời đại số, một chiếc smartphone kết nối internet cho phép người dùng tìm kiếm, tổng hợp và diễn giải thông tin về y tế, giáo dục, khoa học công nghệ hay văn hoá trong vòng vài giây. Nhờ AI, việc tổng hợp dữ liệu trở nên nhanh chóng, ngôn ngữ mạch lạc và hình thức chuyên nghiệp hơn bao giờ hết.
Mạng xã hội hiện nay không chỉ là nơi tiêu thụ thông tin mà còn là “xưởng” sản xuất tri thức. Người dùng không chỉ đọc mà còn viết, bình luận và chia sẻ quan điểm, biến các chủ đề chuyên môn thành những dòng bài đăng thường ngày.
Rủi ro “ảo giác hiểu biết” khi AI trở thành “siêu chuyên gia”
Hiện tượng “bình đẳng biểu đạt”
Theo bà Nguyễn Thị Thanh Thúy, cử nhân xã hội học và chuyên gia truyền thông, sự kết hợp AI‑mạng xã hội đang tạo ra một dạng “bình đẳng biểu đạt” – mọi người đều có thể viết một bài có cấu trúc logic, thuật ngữ chuẩn và giọng điệu chắc chắn, dù không có nền tảng chuyên môn thực sự.
Khi người dùng chỉ cần đưa vài câu hỏi vào ChatGPT hay các công cụ tương tự, họ nhanh chóng nhận được một “bản thảo” đầy dữ liệu, thuật ngữ và lập luận nghe có vẻ hợp lý. Kết quả là, người đọc dễ nhầm lẫn giữa một bài viết “được AI viết” và một nghiên cứu thực thụ.
Ví dụ thực tiễn
Trên các nền tảng Việt Nam, nhiều bài đăng về sức khỏe, giáo dục con cái hay tư vấn tâm lý xuất hiện với giọng điệu dứt khoát, kèm đầy thuật ngữ chuyên môn. Tuy nhiên, đa số chỉ là tổng hợp nhanh qua AI mà không có kiểm chứng khoa học. Khi thông tin được trình bày mạch lạc, người dùng thường tin tưởng mà không đặt câu hỏi.
Quan điểm chuyên gia công nghệ
Ông Lê Văn Tiến, đồng sáng lập Bot Bán Hàng và chuyên gia chatbot, cho biết: “AI là công cụ mạnh mẽ, nhưng nếu được nhân hoá và trình bày như một chuyên gia, người dùng dễ rơi vào bẫy tin tưởng mù quáng.”
Theo ông, giải pháp không nằm ở việc cấm AI, mà là xây dựng các cơ chế minh bạch: gắn nhãn nội dung do AI tạo, cung cấp nguồn dữ liệu gốc và khuyến khích người dùng xác thực thông tin.
Hệ quả và cách phòng ngừa
Trong y tế, những lời khuyên không dựa trên nghiên cứu có thể lan truyền nhanh chóng, gây hoang mang cho người bệnh. Trong giáo dục, học sinh dễ bị “đánh giá” một cách bề nổi mà không nắm bắt được phương pháp luận.
Để giảm thiểu hiện tượng này, các nền tảng nên:
- Áp dụng nhãn “Nội dung do AI tạo” ở mọi bài đăng có sử dụng công nghệ sinh ngôn ngữ.
- Cung cấp công cụ kiểm chứng nguồn (fact‑checking) ngay trong giao diện.
- Đào tạo người dùng về cách đánh giá độ tin cậy của thông tin, đặc biệt là khi nguồn gốc không rõ ràng.
Đối với người sáng tạo nội dung, việc minh bạch nguồn dữ liệu, nêu rõ giới hạn của AI và tách rời quan điểm cá nhân khỏi khuyến nghị chuyên môn là nguyên tắc cốt lõi.
Kết luận
AI và mạng xã hội có tiềm năng nâng tầm tri thức, nhưng nếu không có ranh giới rõ ràng, chúng sẽ biến “hiểu biết” thành “ảo giác hiểu biết”. Khi mọi người tôn trọng quy trình kiểm chứng, công nghệ sẽ trở thành chất xúc tác cho một xã hội thông minh hơn, chứ không phải nguồn gốc của tin giả.
Tiểu Vũ
